Xíp Xí - Tết của người Thái Mộc Châu

Ở nước ta, người Thái chiếm hơn một triệu người và được chia thành hai nhóm: Thái Trắng và Thái Đen. Dân tộc Thái chủ yếu sinh sống ở vùng núi Tây Bắc mà một số vùng thuộc tỉnh Nghệ An, Thanh Hóa. Người Thái Trắng cho rằng, Tết Xíp Xí nhất định phải có vịt để cầu cho mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu, gia đình khỏe mạnh, trâu bò có sức kéo,…. Theo phong tục của người Thái (trừ Thái Đen) và các dân tộc như Tày, Giáy, Nùng thì con vịt là giống sông nước, sẽ cuốn trôi tất cả những cái khó khăn, rủi ro.

Người Thái Trắng ở Mộc Châu

Tết Xíp Xí thường được diễn ra vào ngày 14/7 âm lịch hằng năm. Du khách có thể Du Lịch Mộc Châu vào thời điểm này để được tham dự Tết Xíp Xí. Theo lời một cụ già sống tại huyện Phù Yên, tỉnh Sơn La, “Vì Tết Xíp Xí còn được gọi là tết trẻ con, nên trong ngày 14/7 (âm lịch), nếu trẻ con vẫn đi chăn trâu thì phải gói xôi, gói thịt, gói bánh ít cho chúng mang đi để ăn, quần áo mới thì có thể tự may lấy hoặc đi mua về mặc cũng được. Nhưng thường vào ngày Xíp Xí, ăn trưa xong thanh niên, trẻ em rủ nhau đi chơi Tết, vui lắm”.

Về nguồn gốc của Tết Xíp Xí, tại sao người Thái trắng ở Tây Bắc lại ăn Tết vào ngày 14? Theo như kể lại, qua kinh nghiệm trong cuộc sống, người Thái cho rằng ngày giữa tháng 7 có trăng tròn, đẹp và sáng nhất. Không chỉ có con người mà ngay các loài như hổ, gấu, sư tử… đều muốn lấy cho được ông trăng ngày rằm (thực tế đây là hiện tượng nguyệt thực hay “gấu ăn trăng”). Chính vì vậy ngay từ đêm 14, họ tổ chức ăn tết, cúng rằm trước. Điều này thể hiện ước nguyện chinh phục tự nhiên, chinh phục vũ trụ của con người. Từ đó, cứ đến ngày 14/7 hàng năm, dân tộc Thái trắng lại đón Tết Xíp Xí trong không khí rộn ràng.

Tết Xíp Xí cũng là dịp mà đồng bào ở đây bày tỏ lòng biết ơn đối với công cụ sản xuất, trâu, bò. Công cụ và trâu bò sẽ được lau chùi, tắm rửa sạch sẽ. 

Mâm cơm ngày Tết

Khi bàn thờ cúng đã chu tất, những lời cầu khấn cho một vụ mùa bội thu sẽ được người lớn tuổi nhất trong nhà thực hiện. Người ta còn làm cỗ để thờ “phì kỷ phay” tức thần bếp, thần “lau khảu” tức thần canh nhà lúa. Đặc biệt họ còn có một mâm cỗ riêng cho con trâu, để tỏ lòng với con vật đã vất vả cùng người nông dân làm ra thóc gạo. Chủ nhà cầu thần linh cho con trâu khỏe mạnh, rồi cho trâu ăn xôi, uống một chén rượu để cảm tạ con vật “đầu cơ nghiệp” của gia đình.

Nếp nhuộm 5 màu xanh, đỏ, tím, vàng, trắng để đồ xôi cúng

Vào những ngày này, thịt vịt sẽ được cùng ở ngôi miếu đầu làng, thịt lợn lại được cúng ở ngôi miếu cuối làng. Người Thái Trắng gọi Tết Xíp Xí là tết xá tội (nhưng không giống như tết xá tội của người Kinh vào ngày rằm tháng 7 âm lịch) mà là xá tội cho những người đang sống. Người Thái Trắng dâng lễ vật để tạ ơn thần linh đã chở che cho cuộc sống dân bản, bảo vệ mọi người khỏi ma rừng, xin các vị thần bỏ qua cho con cháu những lỗi lỡ mắc phải. Sau khi cầu xong, họ dùng chỉ buộc vào tay để lấy may mắn. Qua ngày này, họ tháo sợi chỉ ra và buộc vào góc màn mình ngủ. Ngoài ra, trước khi đi xa hay làm một việc gì đó liên quan đến kiêng kỵ, người Thái đều dùng thịt vịt làm vật cúng lễ vì họ cho rằng thịt vịt là loại thịt kỵ ma.

Tết Xíp Xí gồm có hai phần: phần lễ và phần hội. Phần lễ, thường gọi là “mo”, tức nghi lễ truyền thống thờ cúng tổ tiên, nhớ công ơn người khai phá tạo mường, lập bản; cầu cho mưa thuận gió hòa. Nghi lễ gồm có: cúng “Nà Hoóng” (cúng trong nhà) và cúng “Tế Na” (cúng ruộng). Đồ vật cúng gồm thịt, rượu, “khẩu cắm” (cơm nếp nhuộm màu), bánh chưng gù…, đồng thời hai thứ không thể thiếu trong mâm cơm cúng là “nhớ tu pết” (thịt vịt) và bánh ít. Bánh ít, hay còn gọi là bánh cặp, là loại bánh được làm từ bột gạo nếp, trong có nhân bằng đỗ, thịt băm và hạt tiêu đen, gói bằng lá chuối theo cặp tương trưng cho lứa đôi hạnh phúc.

Nghi thức cũng tổ tiên trong Tết Xíp Xí

Sau khi cúng, các thành viên trong gia đình sẽ cùng ngồi quây quần bên mâm cỗ. Con cháu chúc người già sống lâu trăm tuổi; người lớn cầu mong lớp trẻ yên vui, khỏe mạnh. Với người Thái trắng, “Xíp xí” cũng là dịp đồng bào thể hiện lòng mến khách của mình. Khách thân quen được mời từ trước đó mấy ngày. Khách lạ cũng như khách quen đến nhà đều được đón tiếp nồng hậu, chu đáo, được thưởng thức những món ăn đặc trưng chỉ có trong ngày Tết “Xíp xí”. Dịp này, gia đình nào càng mời được nhiều bà con, khách khứa đến dự càng may mắn. Vui vẻ là vậy song bà con không quên nhắc nhau ăn uống phải chừng mực để Tết “Xíp xí” đảm bảo linh thiêng, an toàn và lành mạnh.

Mọi người tập trung đông đủ bên nhà sàn truyền thống

Sau phần lễ là đến phần hội, người dân cùng nhau vui chơi ca hát “khắp chúc muôn” (hát chúc mừng), “khắp sòn côn” (hát dạy làm người), “khắp long te” (hát bè trên sông) và “khắp báo sao” (hát giao duyên), hát lúc ăn uống và lúc thăm nhau. Buổi chiều hôm đó sẽ tổ chức hội vui chung cho bà con với các trò chơi dân gian như ném còn, đẩy gậy, tok mák lẹ và múa, hát các bài dân ca đậm đà bản sắc dân tộc. Để rồi, những ai từng được tham gia, chứng kiến không khí Tết Xíp Xí của đồng bào, dù một lần phải nhớ mãi.

Cùng chơi trò tok mák lẹ

Tết Xíp Xí là dịp để con cháu tỏ lòng biết ơn với ông bà, cha mẹ

Tết Xíp xí được tổ chức theo từng gia đình, có nơi theo dòng họ và tùy theo từng hoàn cảnh gia đình mà tổ chức to, nhỏ khác nhau. Dịp này, gia đình nào càng mời được nhiều bà con, khách khứa đến dự càng may mắn. Người Thái Trắng dù đi xa, nhưng đến ngày Tết  Xíp xí ai cũng mong muốn về sum họp vui vẻ cùng gia đình.

Posted in: Tin Tức Du Lịch